Cadı, Anne ve Yalnız Kadın: Olive Kitteridge Üzerine

Olive Kitteridge, küçük bir kasabada öğretmenlik yapmış, sert mizaçlı, içine kapanık bir kadının yaklaşık 25 yıllık hayatına odaklanan dört bölümlük bir mini dizidir. Elizabeth Strout’un aynı adlı romanından uyarlanan bu yapım, karakterin gündelik ilişkiler içindeki davranışlarını ve bunların ardındaki çatışmaları sade ama etkili bir şekilde işler.

Olive çoğu zaman soğuk, alaycı ve ulaşılmaz biri gibi görünür. Ancak bu tavrın ardında bastırılmış bir kırılganlık, kontrol etme ihtiyacı ve sevilmeye dair derin bir açlığın izleri sezilir. Diziyi izlerken, onun hem ilişkilerinin hem de kendilik algısının parçalanışına, yeniden kuruluşuna ve sessizlik içinde dönüşümüne eşlik ederiz.

Sertliğin Ardındaki Zırh

Diziyi izlerken Olive’in çevresindekilerle kurduğu mesafenin, yalnızca bir kişilik özelliği olmadığını, soğuk ya da alaycı gibi görünen bu tavrın, zamanla daha çok bir korunma biçimi olduğunu sezinleriz. Yakınlıkla gelen risklere karşı mesafe, duygu gösterme ihtimaline karşı ketlenme, onun ilişkilerindeki temel duruşlardan biri halini alır.

Alaycılık, sessizlik ve kimi zaman pasif bir öfkeye benzeyen tepkileri, duygusal içeriği dışarıda tutan bir sınır gibi işlev görür. Bu sınırın ardında ne olduğunu izleyiciye açıkça göstermese de, zamanla bazı yerlerden sızan bir kırılganlık hissedilir. Olive’in sevilme arzusu, incinme korkusuyla birlikte var olur gibidir. Bu ikisi yan yana duramadığı için, çoğu zaman ikisi de görünmez olur.

Zamanla bu mesafenin yalnızca başkalarına değil, kendine de yönelik olduğunu düşündüren sahneler belirir. Olive’in suskunluğu, sadece birilerini dışlama hali gibi değil, kendi duygularıyla da mesafeli kalma ihtiyacı gibi okunabilir. Böyle anlarda, onunla birlikte izleyici de sessizliğin ardında ne olduğunu tam olarak bilemeden, sadece yaklaştığını hissederek bekler.

Cadı: Bastırılmış Kadınlık ve Dışlanan Figür Olarak Olive

Olive bazı sahnelerde kendine doğrudan “cadı” der. Bu kelimeyi bir hakaret gibi değil, sanki kabullenilmiş bir tanım gibi kullanır. Dış dünyadan nasıl görüldüğünü bilerek, o bakışı sahiplenerek konuşur. Bu sahiplenmenin içinde alay da vardır, yorgunluk da. Belki de artık başka türlü biri olmanın mümkün olmadığını düşündüğü bir noktadan seslenir.

Bu ifadenin geçtiği sahnelerden biri, torununun olduğu bölümde yer alır. Olive, çocuklarla iletişim kurmakta zorlanır; içten bir temas kurmak yerine mesafeli ya da hafif korkutucu bir dille yaklaşır. Burada kendine “cadı” dediği an, hem çocukların ona duyduğu mesafeyi besler, hem de Olive’in kendini nasıl gördüğüne dair ipucu verir. Sevilmek değil, saygı duyulmak ya da korkulmak daha güvenli bir pozisyon gibi görünür.

“Cadı” ifadesi, bastırılmış kadınlıkla da ilişkili gibidir. Olive’in fiziksel görünüşü, kıyafet tercihleri, bakımsızlığı ya da güzellikten uzak duruşu bir tür geri çekilme gibi okunabilir. Bakımlı görünmeyi değil, görünmezliği ve işlevi tercih eder. Kadınlıkla kurduğu ilişki temkinlidir; arzuyla değil, kontrolle bağlantılıdır. Sevgi ya da bakım gösterdiği sahneler neredeyse yoktur; çünkü bu tür temaslar onun için açıklık, dolayısıyla kırılganlık anlamına gelir.

Olive’in ilk geliniyle kurduğu ilişki bu anlamda dikkat çekicidir. Gelin daha genç, dışa dönük ve feminen bir figür olarak çizilir. Olive’in onu küçümsemesi, mesafeli davranması ya da nesnelerine müdahale etmesi (küpeyi ve ayakkabının tekini alması gibi) yalnızca bir kayınvalide-gelin gerilimi değil; kadının başka bir kadına karşı duyduğu bastırılmış hasedin de izlerini taşır. Bu rekabet, doğrudan yaşanmaz ama zemin boyunca kendini hissettirir.

Tüm bunlar, Olive’in zamanla “cadı” figürüne dönüşmesini kolaylaştırır. Sıcak olmayan, neşesiz, köşeli bir yaşlı kadına. Dizide bu dönüşüm dramatik bir kırılmayla değil, yavaş ve sessizce olur. Zamanla çevresindekiler tarafından daha az aranır, daha çok yalnız kalır. Bu yalnızlık onun için bir tür korunaklı alana dönüşür. Kırılma riskinin kalmadığı, yeni bir yüzleşmenin yaşanmayacağı bir alan.

Ama bu “cadı” kimliğinin ardında, hiç dile gelmeyen başka bir şey daha vardır: sevilmeye dair duyulmuş ama gösterilememiş bir ihtiyaç. Olive bunu doğrudan ifade etmez. Belki kendine bile söylemez. Ama dizinin bazı sahnelerinde — örneğin mezarlıkta yaşlı bir adamla karşılaştığında, ya da torunuyla kurduğu kısa temaslarda — bu ihtiyaç kısa bir an için ortaya çıkar. Ve sonra yine sessizliğe çekilir.

Anne: Sahip Olmakla Sevmek Arasında

Olive’in anneliği, sevgi göstermekten çok sınır çizmekle, düzen kurmakla ve kontrol etmekle ilgilidir. Oğluyla ilişkisini izlerken, sıcaklıktan çok bir gerilim hissedilir. Çocuk küçükken bu gerilim daha örtük gibi durur, ama yetişkinliğe geçtikçe belirginleşir. Christopher, annesinin sevgisine mesafeli yaklaşır. Onunla arasındaki sınırı korumaya çalışır, sanki fazla yakınlık bir tür boğulma duygusu yaratacakmış gibi.

Birlikte görüldükleri sahnelerde bunu hisseden anlar olur. Christopher’ın eşiyle birlikte Olive’in evine yaptığı kısa ziyarette, oğlunun sürekli gergin olması, annesinin sözlerine karşı sessiz ama kararlı bir direnç göstermesi dikkat çeker. Olive bir şey söylemese bile, varlığı bile baskı yaratan bir hal alır. Bu sahnede konuşulmayan çok şey vardır. Anne-oğul birbirine neredeyse hiç dokunmaz. Yakınlık kurulmaması bilinçli bir tercih gibi değil, sanki artık mümkün olmayan bir şey gibidir.

Olive’in oğluna duyduğu sevgi, onunla kuramadığı bağı yer yer sertlik, eleştiri ya da geri çekilme üzerinden gösterir. Bu haliyle anneliği, destekleyici ya da kapsayıcı olmaktan çok, eleştirel ve yöneten bir karakter taşır.

Anne rolünün en çok zorlandığı sahnelerden biri, Olive’in oğlunun hayatına giren kadınlara karşı gösterdiği tepkilerdir. İlk gelinle olan ilişkisi bunun en açık örneğidir. Oğlunu biriyle paylaşmak, onun hayatındaki merkez konumunu kaybetmek gibi gelir. Gelinini küçümsemesi ya da onun eşyalarına müdahale etmesi, bir kıskançlık ya da dışlanmışlık duygusunun dolaylı ifadesi gibidir. Bu noktada annelik, sevgiyle değil, sahip olmakla karışır. Sevmek değil, ait kılmak ön planda durur.

Dizide Olive’in ikinci geliniyle olan ilişkisi daha sessiz, daha geri planda kalır. Bu sahnelerde sertlik ya da çatışma daha azdır, ama duygusal bir bağ da kurulmaz. Olive burada daha çok bir seyirci gibidir. Oğlunun yeni hayatına girmeye çalışmaz, ama tam anlamıyla onun bir parçası da olamaz. Bu da annenin artık ne yapacağını bilmediği, uzak bir alana çekildiği bir dönemi işaret eder.

Anne kimliği, Olive’in hayatında uzun süre merkezi bir yer tutar. Ama bu kimlik, bağ kurmaktan çok, bir tür yönetsel sorumluluğa dönüşür. Duygular bastırıldıkça, ilişkiler yüzeyde kalır. Olive’in anneliği zamanla ona da ağır gelir gibi olur. Sanki bu rolü sürdürmek hem bir ihtiyaç, hem de bir yük halini alır.

Yalnız Kadın: Geri Çekilen, Görünmeyen ve Kendiyle Kalan

Olive’in hayatının ilerleyen dönemlerinde yalnızlık daha belirgin bir hal alır. Bu yalnızlık dramatik bir kırılmayla değil, yavaş yavaş, neredeyse fark ettirmeden gelişir. Eşiyle ilişkisi zaman içinde sessizleşir; oğlu kendi hayatına çekilir; gelinleriyle kurduğu bağlar hiçbir zaman yakınlık anlamına gelmez. Olive etrafında insanlar olsa da, temas ettiği kimse kalmaz gibi olur.

Henry’nin felç geçirmesinden sonra bu yalnızlık daha fiziksel bir hal alır. Konuşamayan, hareket edemeyen biriyle aynı evde yaşamak, Olive’i kelimenin tam anlamıyla sessizliğin içine yerleştirir. Henry’nin yokluğu aslında bir tür boşluk değil, her şeyi işgal eden bir sessizlik gibi durur. Olive için artık kimseyle bağ kurmak zorunda kalmadığı ama aynı zamanda kimsenin ona ulaşamayacağı bir alan açılır.

Oğlunun ikinci evliliğinde görülen ziyaret sahnesi, bu yalnızlık duygusunun bir başka ifadesidir. Olive sofraya oturur ama dahil olmaz. Göz ucuyla izler, gerektiği kadar konuşur ama bağ kurmaz. Orada bulunmak, o ailede bir yerinin olduğu anlamına gelmez. Geri planda durur. Zamanla geri planda durmak, onun varsayılan yeri haline gelir.

Dizinin son bölümlerine yaklaştıkça, bu yalnızlık duygusu daha da içselleşir. Olive’in neredeyse hiç konuşmadığı, yalnız yürüdüğü, kitap okuduğu ya da sadece oturduğu sahnelerde, dışarıdan bir sessizlik değil, içeriden bir kopukluk hissedilir. Yalnız olmak bir sonuç değil, bir hal gibi görünür.

Ancak bu yalnızlığın içinde tekinsiz bir boşluk değil, kimi zaman huzura benzeyen bir dinginlik de yer alır. Olive, kimsenin duygusal talepleriyle başa çıkmak zorunda kalmadığı bir yerde, kendi içinde durur. Belki ilk kez. Bu, ne özgürlük ne de mutluluktur. Ama bir tür yorgun kabulleniş olabilir.

Dizinin finaline doğru, mezarlıkta yaşlı bir adamla karşılaştığı sahne, bu yalnızlık içinde oluşan yeni bir boşluğu işaret eder. Adamla aralarında geçen kısa ve yalın konuşma, Olive’in içinde hâlâ bir yerlere temas edilebileceğini gösteren nadir anlardan biridir. Orada büyük bir duygusallık yoktur; ne dramatik bir yakınlaşma ne de ani bir bağ. Ama Olive’in gülümsemesi, çok uzun bir zamandır ilk kez birine açıldığını düşündüren küçük bir hareket gibi durur. Bu andan sonra yalnızlık hâlâ sürer, ama o boşluk biraz olsun yumuşamış gibi hissedilir.

Olive’in sesinde bir çatlak olmak

Olive Kitteridge'in hikâyesi, büyük olaylar ya da dramatik dönüşümlerle değil, küçük anlarla ve az konuşmayla ilerler. Bu anlatım biçimi, karakterin duygusal yapısına da uygun bir zeminde gelişir. Dışarıdan bakıldığında sert, içine kapanık, zor biri gibi görünen Olive’in iç dünyası zamanla açılmaz; sadece izleyicinin yaklaşabileceği kadar aralanır.

Dizi, Olive’in dönüşümünü açıkça göstermez. Ama bazı küçük kırılmalar olur. Torunuyla geçirdiği kısa anlar, mezarlıkta tanıştığı yaşlı adamla yaptığı kısa yürüyüş gibi sahneler, Olive’in hâlâ bağ kurabilecek bir yanının kaldığını sezdirir. Bu bağların ne olacağı, nereye evrileceği belirsizdir. Ama bu belirsizliğin içinde, daha önce olmayan bir açıklık belirir.

Olive’in hikâyesi, duyguların bastırıldığı, ilişkilerin dolaylı kurulduğu, sessizliğin hem savunma hem de barınak olduğu bir yaşamın içinden geçer. Dizi bu hayatı değiştirmez; sadece izlenmesine alan açar. Bu alan da çoğu zaman, neyin eksik kaldığını yüksek sesle söylemeyen, ama onu sessizce hissettiren bir dildir.